تأليف عظيم اساس بسيارى از كتاب‌هاى بعدى دربارهء مواد دارويى گرديد . همچنين كتاب هداية المتعلّمين اثر ابو بكر اخوينى بخارى در پزشكى و به‌ويژه داروشناسى درخور توجه بسيار است . اخوينى در اين كتاب با ديدگاهى انتقادى به نظريات داروشناسانهء پزشكان پيشين نگريسته ، و بيشتر داروهايى را كه وصف كرده ، خود آزموده است . كتاب ابو منصور موفق هروى به نام الابنيه عن حقايق الادويه - كه حاوى نوعى تقسيم‌بندى نوين داروهاست - به‌ويژه در شرق اسلامى رواج بسيار داشت . آثار ديگر در اين زمينه كنّاش فى الطب از يعقوب بن زكريا كسكرى و الادوية المفرده اثر احمد بن ابى الاشعث است . ابن سينا در كتاب قانون به طرز مبسوطى شناخت تأثير داروها از راه آزمايش و تجربه و انواع داروهايى كه خود ساخته و آزمايش كرده است ، يا نخستين توصيفات دقيق از داروهايى چون « ترياق كبير » ، « بزرگ دارو » و معجون « فيروزنوش » را آورده است . در همان روزگار ابو ريحان بيرونى كتاب صيدنه را در داروشناسى نوشت كه به سبب تقسيم‌بندى داروها و شيوهء استفاده از انواع آنها و تفاوت خواص برحسب نوع استفاده از آنها و ذكر نام‌هاى يونانى و سريانى و عربى و ايرانى داروها از مهم‌ترين آثار در نوع خود به‌شمار مىرود . « 1 » دام‌پزشكى . دربارهء دام‌پزشكى نيز مسلمانان كوشش‌هاى بسيار نشان دادند و كتاب‌هاى متعددى با عناوين كتاب الخيل ، الخيل و الفروسيه ، كتاب البيطره ، بيطارنامه ، فرسنامه و جز آن نگاشتند كه برخى از آنها اكنون در دست است و اهتمام مسلمانان را به اين فن نشان مىدهد . دراين‌باره فؤاد سزگين فهرست تفصيلى از آثار و منابع و نيز دانشمندان اسلامى كه در زمينه‌هاى جانورشناسى و دام‌پزشكى فراوان كار كرده‌اند ، عرضه كرده است . « 2 » در سدهء پنجم هجرى نفوذ نظريه‌ها و روش‌هاى درمانى دانشمندان دورهء اسلامى به اروپا آغاز شد . يكى از نخستين آثارى كه به لاتينى ترجمه شد ، خلاصه‌اى از كتاب المسائل فى الطب ، نوشتهء حنين بن اسحاق بود كه در زبان لاتينى به ايساگوگه « 3 » معروف است و نقش

--> ( 1 ) . دربارهء داروشناسى ، نك : فؤاد سزگين ، همان ، ص 481 - 273 ؛ ابو ريحان بيرونى ، الصيدنه ، كراچى ، 1973 ، ص 15 - 3 ، 21 ، 6 - 125 ؛ اسماعيل جرجانى ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، چاپ تصويرى به كوشش سعيدى سيرجانى ، تهران ، 1355 ، ص 687 ؛ عباس نفيسى ، « برخى گياهان . . . » ، جشن‌نامهء ابن سينا ، تهران ، 1344 ، ص 55 به بعد ؛ محمد زهير بابا ، الاقراباذينات او دسايقر الادوية العربيه ، ابحاث الندوة العالمية الاولى لتاريخ العلوم عند العرب ، حلب ، 1977 ، ص 579 به بعد . ( 2 ) . فؤاد سزگين ، همان ، ص 525 - 485 . ( 3 ) . Isagoge